Rieuwert Krol

Gedachten over de experimentele roman in Friesland

logo.ensafh

Het is op zijn minst merkwaardig dat de Gysbert Japicx-winnaar een zogenaamd experimenteel schrijver is. Hoe vernieuwend is de experimentele roman heden ten dage immers nog? De Friese literatuur heeft echter een opvallend segment van zogenaamde experimentele literatuur, dat in bijvoorbeeld de Nederlandse literatuur niet (meer) in zo’n hoog aanzien staat als hier. Dat is opmerkelijk. Is het een teken dat de Friese literatuur toch niet zo volwassen is als zij na 1945 en de bining ferbrutsen [1], altijd heeft gezegd? Of is het een specifieke reactie op juist die literaire cultuur? Misschien is het antwoord de eerste optie, maar de tweede optie is interessanter.

In Friesland heb je grofweg twee stromingen binnen de roman. Aan de ene kant de psychologische en aan de andere kant de boeren/historische-roman. Naast deze twee bestaat de experimentele roman misschien als uitweg voor de schrijver die geen boerenroman of historische roman wil schrijven en de psychologische roman niet meer interessant vindt. In die zin is de experimentele roman geen makkelijke uitweg. Immers, zij veronderstelt altijd een zogenaamde normale roman, die zij verwerpt om haar legitimering van de sociaal-maatschappelijke verhoudingen. De psychologische roman en de boeren/historische roman zijn een relaas over de mens zoals die in een bepaalde omstandigheid leeft. Daar wordt op een min of meer rechtlijnige wijze verslag van gedaan. De experimentele roman is een poging om die manier van vertellen te bekritiseren en te overstijgen. Omdat het literaire aanbod in Friesland niet heel veelzijdig is, is het goed denkbaar dat de experimentele roman juist zo’n grote populariteit heeft omdat het de enige weg uit dit labyrint van de literaire cultuur is.De toekenning van de grootste literaire prijs aan Josse de Haan is dan te beschouwen als een commentaar op het niveau van de Friese letteren.

De roman verkoopt het best van alle literaire genres. Een roman is een verhaal over een mens die iets ondervindt en daar al dan niet op reageert. Mensen lezen graag over mensen die wat tegenkomen. Een roman volgt in zekere zin dus sowieso de conventies van het leven van een mens. Of als iemand dat geen conventie vindt, de biologie. Een experimentele roman wil dit doelbewust niet doen, zij wil dit procédé ter discussie stellen. Op zichzelf is dit natuurlijk een nobel streven, jammer is alleen (dat geldt voor elk genre dat zich verzet tegen een traditie) dat het daarmee zijn tegendeel juist veronderstelt. Zonder ‘gewone’roman geen experimentele roman. De Friese experimentele roman (van onder andere Josse de Haan) is paradoxaal gezien de legitimering en bekrachtiging van een middelmatige, gewone literaire cultuur, die waarschijnlijk beter verkoopt. Maar waarom is de experimentele roman, gedefinieerd als een subversieve roman niet populairder dan de normale roman? Waarom is met andere woorden de toekenning van de Gysbert Japicxpriis aan Josse de Haan een anomalie in de literaire wereld? Wat is er in de rest van de wereld gebeurd waardoor schrijvers de kunstjes en experimenten met vertellers en perspectief achter zich hebben gelaten, en weer gewoon zijn gaan schrijven?

Het antwoord ligt denk ik in de gewenning aan een literair procédé. Wanneer een procédé te vaak is toegepast werkt het niet meer verrassend en zal de lezer, en dus de schrijver, het niet meer herkennen als een procédé dat de literaire werkelijkheid in een ander daglicht plaatst. In de kunst komt uiteindelijk alles neer op vervreemding en herkenning. In een kleine literatuur is de omloopsnelheid zo laag dat het schijnbaar heel lang duurt voor een procédé zijn zeggingskracht verloren heeft. Maar aan de andere kant kan je ook stellen dat zolang de andere stromingen in Friesland op dezelfde manier blijven voortbestaan er geen reden is waarom de experimentele roman in Friesland zal verdwijnen.
 

[1] manifest fan Fedde Schurer, mei as kearn dat auteurs skriuwe moatte wat se wolle, as it heal kin sûnder ferge te wurden op har tsjinstberens oan it ‘Frysk-eigene’. Sjoch foar in taljochting bygelyks hjir

Reageer op dit artikel

avatar
  Subscribe  
Abonneren op